Gezonde planeet en gezonde mens gaan hand in hand
Klimaatverandering is de belangrijkste gezondheidsuitdaging van deze eeuw. "Artsen hebben een goede reputatie bij de bevolking en moeten die aanwenden om de verdediging van een gezonde planeet op zich te nemen", zegt dr. Carlos Cabrera (Las Palmas de Gran Canaria). Aan het Barcelona Institute for Global Health houdt dr. Josep Antó zich al meerdere jaren intensief bezig met planetaire gezondheid. 
In het begin van de jaren 1990 kampte Barcelona met een ernstige astma-epidemie. "In een tijdspanne van twee uur, kwamen er wel tachtig patiënten met ernstig astma over de vloer van de spoedgevallen. Meerdere patiënten werden doorverwezen naar de dienst intensieve zorg en sommige overleden. Twee tot driemaal per jaar stelden we dat fenomeen vast zonder te weten wat de oorzaak was. Na grondig onderzoek vonden we dat sojabonen in de silo's van de haven aan de basis van de epidemie lagen. Het wakkerde mijn passie aan voor het vinden van de oorzaken van astma", legt dr. Antó uit waar zijn interesse voor planetaire gezondheid vandaan komt.
Paradox
In 2015 las Antó in The Lancet een paper over de paradox dat klimaatverandering leidt tot een ongezondere wereld, terwijl gezondheid – ondanks grote ongelijkheid – wereldwijd toeneemt: de mortaliteit daalt, er is minder kindersterfte en de levensverwachting neemt toe. "Als klimaat en milieu zo belangrijk zijn voor de gezondheid van mensen, hoe kan je dit dan verklaren? In de paper lanceerde Sarah Whitmee (London School of Hygiene and Tropical Medicine) het concept van 'planetaire gezondheid' met als duidelijke boodschap: menselijke gezondheid en de gezondheid van de planeet gaan hand in hand."
De mensheid is doorheen de tijd een factor geworden die een grote impact heeft op de planeet. "Het Stockholm Resilience Centre ontwikkelde een concept om na te gaan hoe het gesteld is met de weerbaarheid van de aarde. Niet zo goed, blijkt. Op zeven van de negen domeinen werden de grenzen van het toelaatbare overschreden (zie grafiek). Niet enkel klimaatverandering, maar ook biodiversiteit, de gezondheid van de oceanen en de integriteit van de biosfeer zijn er erg aan toe. Slagen we er niet in terug in de groene zones te komen, dan spelen we met onze toekomst en die van volgende generaties."
Acties om de gezondheid van de planeet en het klimaat te verbeteren, hebben meteen invloed op de gezondheid van de mens. "Een vermindering van de CO2-uitstoot verbetert de luchtkwaliteit en heeft als gevolg een daling van de mortaliteit en de morbiditeit die gelinkt kan worden aan luchtvervuiling", stelt Josep Antó vast.
'Wereldwijd is gezondheidszorg goed voor 4 à 5% van de CO2-uitstoot'
Voetafdruk van een sigaret
In het Klimaatakkoord van Parijs (2015) engageerden de ondertekenaars zich ertoe de CO2-uitstoot te verminderen om de opwarming van de aarde beperkt te houden tot anderhalve graad. Economen berekenden dat de investeringen die daarvoor nodig zijn, lager liggen dan de gezondheidskosten wanneer de opwarming van de aarde niet onder de anderhalve graad blijft. Voorlopig blijft het Parijsakkoord echter grotendeels dode letter.
Dat betekent volgens Antó echter niet dat er ook op kleinere, individuele schaal geen stappen kunnen worden gezet. "Tot ik me er in verdiepte, was ik me niet bewust van de enorme impact van roken op de planetaire gezondheid. Uiteraard wist ik wat de impact was op de gezondheid van de roker, maar het gaat verder dan dat. Eén sigaret heeft een voetafdruk van 3,7 liter water en een CO2-uitstoot van 14 gram."
Dat roken ongezond is en dat de uitstoot van CO2 naar beneden moet, is de logica zelve. Het wordt ingewikkelder wanneer er sprake is van een fenomeen dat goed is voor de mens, maar slecht voor de planeet. "Een duidelijk voorbeeld hiervan is de gezondheidszorg. Wereldwijd is gezondheidszorg goed voor 4 à 5% van de CO2-uitstoot. Een Nederlandse studie uit 2022 wees uit dat de gezondheidszorg in dat land onder meer 'goed' is voor 7,5% van het waterverbruik en voor 7,3% verantwoordelijk is voor klimaatverandering."
Vicieuze cirkel
"Gezondheidszorg draagt in belangrijke mate bij tot klimaatverandering en klimaatverandering draagt op zijn beurt bij tot meer ziektes en een hogere mortaliteit. Om die vicieuze cirkel te doorbreken werd de denktank 'Healthcare without harm' opgericht. De denktank berekende dat indien gezondheidszorg als een land werd beschouwd, het de vijfde grootste uitstoter ter wereld zou zijn. Daarom moet de gezondheidssector zijn verantwoordelijkheid opnemen en zich aanpassen om tot nieuwe, minder vervuilende systemen te komen. Dat kan bijvoorbeeld door te kiezen voor nieuwe vormen van dialyse die veel minder water verbruiken."
De gevolgen van de klimaatverandering worden volgens Antó nog steeds zwaar onderschat. "Officieel stierven er in de zomer van 2022 in Spanje 4.789 mensen aan de gevolgen van hitte. Nieuw onderzoek toonde aan dat het er 11.324 waren. Voor heel Europa liep het cijfer op tot 61.672 hittedoden. Het moge duidelijk zijn dat de huidige hitteplannen niet volstaan. Er moet een tandje worden bijgestoken."