PremiumGynaecologie

Progesteron rond de menopauze: welke behandeling past het best? 

CONGRES Bij het naderen van de menopauze worden de cycli onvoorspelbaar en schommelen de symptomen, wat de keuze van de behandeling bemoeilijkt. Die bestaat niet alleen in natuurlijke of synthetische hormonen. Elk progestageen heeft zijn eigen farmacologische eigenschappen en metabole kenmerken en die kunnen invloed hebben op de respons op de behandeling. 

Progesteron is vooral bekend voor zijn rol bij de voortplanting en het in stand houden van een zwangerschap, maar heeft ook effecten buiten de genitale sfeer. Progesteron, een product van het cholesterolmetabolisme, regelt ook de slaap, de gemoedsstemming en verschillende metabole functies. Dat komt doordat er meerdere isovormen van kernreceptoren zijn, waaronder de receptoren A en B, en daar komen nog mechanismen van snellere membraansignalisatie bij. 

In de bloedbaan is progesteron nagenoeg volledig gebonden aan plasmaproteïnen. Slechts 3% is vrij progesteron. De eliminatiehalfwaardetijd bedraagt circa 42 minuten. De toedieningsweg is dan ook bepalend voor de blootstelling aan progesteron. 

Per os of via de vagina: twee aparte profielen 

Progesteron per os wordt sterk in de darmen en de lever gemetaboliseerd, wat een dertigtal metabolieten oplevert. Sommige daarvan, zoals allopregnanolon, beïnvloeden de GABA-A-receptoren en bevorderen de slaap, maar kunnen ook slaperigheid en duizeligheid veroorzaken, vooral in een dosering van 200 mg. Na perorale toediening van 100 mg wordt de piekplasmaconcentratie bereikt na twee uur. Na vier tot zes uur daalt de plasmaconcentratie weer tot het beginniveau. 

De vaginale weg heeft een ander profiel. Doordat er minder eerstepassage-effect plaatsvindt, zal er meer progesteron naar de baarmoeder worden gevoerd met een langere blootstelling van het endometrium als gevolg. De concentraties zijn nog altijd hoog na 24 uur. Je kan progesteron nog meten tot 72 uur later. Door de geringere vorming van neuroactieve metabolieten zal er minder sedatie optreden. 

Progesteron per os wordt sterk in de darmen en de lever gemetaboliseerd, wat een dertigtal metabolieten oplevert.

Waarom niet alle progestagenen gelijk zijn

Synthetische progestagenen worden minder gemetaboliseerd en zijn actief in een lagere dosering. Verder verschillen ze onderling qua androgene, antiandrogene, glucocorticoïde- en mineralocorticoïdewerking, halfwaardetijd en werking op het endometrium en de ovulatie.

Diënogest is daar een mooi voorbeeld van. Het heeft een antiproliferatieve werking op het endometrium en die is veel sterker dan zijn effect op de eisprong. Om de ovulatie gedurende lange tijd te remmen, zijn de kracht en de halfwaardetijd belangrijker. Natuurlijk progesteron moet in een heel wat hogere dosering toegediend worden om dat effect te verkrijgen. De keuze hangt dus af van het doel van de behandeling.

Menopauzale overgang, een instabiel evenwicht

Volgens STRAW + 10 wordt de vroege overgang vooral gekenmerkt door cycli van wisselende duur en de late fase door episoden van amenorroe van minstens zestig dagen (zie figuur). De plasmaconcentratie van oestradiol daalt, maar niet gestaag: ze vertoont pieken en dalen met als gevolg daarvan menstruele, emotionele en lichamelijke problemen.(1) Bij vrouwen met een spiraaltje die geen menstruaties meer hebben, worden die schommelingen vaak niet opgemerkt.

Een voorbehoedsmiddel blijft nodig als de vrouw nog zwanger kan worden. Als er geen voorbehoedmiddel nodig is of als de vrouw al contraceptie toepast, kan cyclische toediening van natuurlijk progesteron worden overwogen in het begin van de overgang zolang de cycli nog vrij voorspelbaar zijn. Zo kan endometriumhyperplasie en bloedverlies tegengegaan worden. Maar als de cycli zo onregelmatig zijn geworden dat je het tweede deel van de cyclus niet meer kunt herkennen, dreigt een slecht gesynchroniseerde toediening de eisprong te verstoren en bloedverlies te veroorzaken.

In de late overgang zal bij meer dan 60% van de cycli geen eisprong plaatsvinden.(2) Om die schommelingen af te zwakken, kan de eisprong geremd worden met een progestageen, zo nodig samen met een oestrogeen. Transdermale toediening (gel, spray, pleister) verhoogt het risico op trombo-embolie minder dan oestrogenen per os. De behandeling dient bij elke patiënte afzonderlijk aangepast te worden om cyclusstoornissen te corrigeren, het endometrium te beschermen en lichamelijke en emotionele symptomen tegen te gaan.

Bloedverlies en levenskwaliteit: waarde van een spiraaltje

Als er vooral een probleem van bloedverlies is, is een levonorgestrelspiraaltje een optie. Dat heeft een plaatselijke werking en beschermt het endometrium tegen oestrogenen. In een niet-vergelijkende studie van zestig maanden verbeterde de levenskwaliteit tijdens de contraceptieve fase, daalde ze bij de menopauze en steeg ze weer bij toediening van oestrogenen.(3)

Studies die een levonorgestrelspiraaltje hebben vergeleken met ablatie of resectie van het endometrium, hebben wisselende resultaten opgeleverd.(4,5) Welke behandeling ook voorgeschreven wordt, de oorzaak van abnormaal bloedverlies dient altijd opgespoord te worden. In een retrospectieve studie is endometriumhyperplasie of -kanker vastgesteld bij 22 van de 280 premenopauzale vrouwen van minstens 45 jaar (7,9%) bij wie een endometriumbiopsie werd uitgevoerd wegens abnormaal bloedverlies.(6) Het diagnostische beleid kan structuur krijgen met de PALM-COEIN-classificatie, die structurele oorzaken onderscheidt van niet-structurele.(7)

Als contraceptie nodig is tijdens de menopauzale overgang, moet ook het profiel van het voorgeschreven oestrogeen bekeken worden.

Voorzichtigheid geboden bij interpretatie veiligheidsprofiel

Als contraceptie nodig is tijdens de menopauzale overgang, moet ook het profiel van het voorgeschreven oestrogeen bekeken worden. Anticonceptiva op basis van oestradiol of estetrol zijn veel veiliger voor de lever dan anticonceptiva op basis van ethinyloestradiol. Estetrol gaat weinig interacties aan met cytochroom P450-enzymen(8) en heeft in combinatie met drospirenon minder invloed op de stollingsparameters dan de onderzochte combinaties met ethinyloestradiol.(9) Uit die biologische verschillen kan echter niet geconcludeerd worden dat er minder risico is op trombo-embolie.

Studies naar de veiligheid voor de borsten hebben tegenstrijdige resultaten opgeleverd en zijn soms uitgevoerd bij een klein aantal patiënten. Er is een hypothese die stelt dat de signalisatie-eigenschappen van estetrol de groei van vooraf bestaande borstklierafwijkingen zouden kunnen vertragen, maar die hypothese moet nog klinisch worden getoetst.(10, 11)

Bij de behandeling moet dus niet alleen gekozen worden tussen natuurlijke en synthetische hormonen, maar moet er ook aandacht zijn voor het stadium van de overgang, de symptomen, de nood aan contraceptie, de risico’s, individuele verschillen in metabolisme en het veiligheidsprofiel.  

Naar een presentatie van professor Herman Depypere (UZ Gent), Belgian Menopause Society meeting 2026. 

Referenties:

1. Harlow SD, Gass M, Hall JE, Lobo R, Maki P, Rebar RW, et al. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10: addressing the unfinished agenda of staging reproductive aging. Menopause. 2012;19(4):387-395. DOI: 10.1097/gme.0b013e31824d8f40.  

2. O'Connor KA, Ferrell R, Brindle E, Trumble B, Shofer J, Holman DJ, et al. Progesterone and ovulation across stages of the transition to menopause. Menopause. 2009;16(6):1178-1187. DOI: 10.1097/gme.0b013e3181aa192d.  

3. Depypere HT, Hillard T, Erkkola R, Lukkari-Lax E, Kunz M, Rautiainen P, Schram JHN. A 60-month non-comparative study on bleeding profiles with the levonorgestrel intrauterine system from the late transition period to estrogen supplemented menopause. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2010;153(2):176-180. DOI: 10.1016/j.ejogrb.2010.08.017.  

4. Barrington JW, Arunkalaivanan AS, Abdel-Fattah M. Comparison between the levonorgestrel intrauterine system (LNG-IUS) and thermal balloon ablation in the treatment of menorrhagia. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2003;108(1):72-74. DOI: 10.1016/S0301-2115(02)00408-6. 

5. Rauramo I, Elo I, Istre O. Long-term treatment of menorrhagia with levonorgestrel intrauterine system versus endometrial resection. Obstet Gynecol. 2004;104(6):1314-1321. DOI: 10.1097/01.AOG.0000143824.16435.91.  

6. Farquhar CM, Lethaby A, Sowter M, Verry J, Baranyai J. An evaluation of risk factors for endometrial hyperplasia in premenopausal women with abnormal menstrual bleeding. Am J Obstet Gynecol. 1999;181(3):525-529. DOI: 10.1016/S0002-9378(99)70487-4.  

7. Munro MG, Critchley HOD, Broder MS, Fraser IS; FIGO Working Group on Menstrual Disorders. FIGO classification system (PALM-COEIN) for causes of abnormal uterine bleeding in nongravid women of reproductive age. Int J Gynaecol Obstet. 2011;113(1):3-13. DOI: 10.1016/j.ijgo.2010.11.011.  

8. Visser M, Foidart JM, Coelingh Bennink HJT. In vitro effects of estetrol on receptor binding, drug targets and human liver cell metabolism. Climacteric. 2008;11(Suppl 1):64-68. DOI: 10.1080/13697130802050340.  

9. Douxfils J, Klipping C, Duijkers I, Kinet V, Mawet M, Maillard C, Jost M, Rosing J, Foidart JM. Evaluation of the effect of a new oral contraceptive containing estetrol and drospirenone on hemostasis parameters. Contraception. 2020;102(6):396-402. DOI: 10.1016/j.contraception.2020.08.015.  

10. Abot A, Fontaine C, Buscato M, Solinhac R, Flouriot G, Fabre A, et al. The uterine and vascular actions of estetrol delineate a distinctive profile of estrogen receptor α modulation, uncoupling nuclear and membrane activation. EMBO Mol Med. 2014;6(10):1328-1346. DOI: 10.15252/emmm.201404112.  

11. Gérard C, Blacher S, Communal L, Courtin A, Tskitishvili E, Mestdagt M, et al. Estetrol is a weak estrogen antagonizing estradiol-dependent mammary gland proliferation. J Endocrinol. 2015;224(1):85-95. DOI: 10.1530/JOE-14-0549 

Wat heb je nodig

Deel je (nieuws)verhaal

Heb je nieuws dat relevant is voor onze redactie? Deel het met ons via het meldformulier.

Nieuws melden
Print Magazine

Recente Editie
10 november 2026

Nu lezen

Ontdek de nieuwste editie van ons magazine, boordevol inspirerende artikelen, diepgaande inzichten en prachtige visuals. Laat je meenemen op een reis door de meest actuele onderwerpen en verhalen die je niet wilt missen.

In dit magazine