Vechtscheidingen: de arts tussen hamer en aambeeld? Klinische en deontologische beschouwingen
Prof. dr. Michel Deneyer en dr. Roland Kerzmann
Ondervoorzitters van de Nationale Raad van de Orde der artsen
In 2025 werden in België 20.071 echtscheidingen geregistreerd. Bij 53,6% van de echtscheidingen waren inwonende minderjarige kinderen betrokken (cijfers Statbel). In de meeste gevallen slagen ouders erin om, ondanks hun onderlinge verschillen, voldoende overeenstemming te bewaren over de gezondheid en de opvoeding van hun kind. In (v)echtscheidingen daarentegen is het voor de arts een trieste realiteit om vast te stellen dat de kinderen de speelbal blijven tussen de ruziënde kampen. Hoewel het kind eens de belichaming van hun liefde was, wordt het dikwijls door de ouders als object gebruikt om hun negatieve gevoelens als verdriet, teleurstelling en wrok te uiten.
Artsen worden dikwijls ingeschakeld of soms misbruikt om netelige situaties te ontmijnen. Het typische getouwtrek, eigen aan vechtscheidingen, brengt specifieke moeilijkheden mee voor de arts bij het verstrekken van de zorg. Binnen het spanningsveld dat ontstaat tussen de uitoefening van het ouderlijk gezag, de persoonlijkheidsrechten van de minderjarige en de negatieve krachten uitgaande van de vechtscheidende ouders, is het voor de arts geen sinecure om zijn taak correct uit te oefenen. De arts kan dan door de ene ouder worden aangesproken, door de andere worden tegengesproken en soms zelfs onder druk worden gezet in het kader van een gerechtelijke procedure. Zo dreigt hij betrokken te raken bij een conflict dat buiten zijn opdracht valt. De arts is echter geen detective, geen rechter en evenmin een scheidsrechter in familiale geschillen. Zijn eerste verantwoordelijkheid blijft het kind goede zorg te verlenen, zijn belangen te beschermen en de vertrouwensrelatie te bewaren.
Het kind heeft rechten
Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind van 1989 steunt op drie aanvullende beginselen, vaak aangeduid als de drie P’s: provisie, protectie en participatie.
Provisie waarborgt de toegang tot gezondheidszorg en de voorwaarden die noodzakelijk zijn voor de ontwikkeling van het kind. Protectie beoogt het kind te beschermen tegen mishandeling, verwaarlozing en elke vorm van uitbuiting. Participatie erkent het recht van het kind om gehoord te worden en deel te nemen aan beslissingen die het aanbelangen. Deze beginselen vinden we ook terug in artikel 22bis van de Belgische Grondwet, dat onder meer het recht van het kind op eerbiediging van zijn integriteit en op het uiten van zijn mening waarborgt. Bij iedere beslissing die het kind aangaat, moet zijn belang een eerste overweging zijn.
De wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt vertaalt deze evolutie naar de zorgrelatie. Artikel 12 bepaalt dat de rechten van een minderjarige patiënt in beginsel worden uitgeoefend door de personen die het ouderlijk gezag uitoefenen of door zijn voogd. Afhankelijk van zijn leeftijd en maturiteit wordt het kind echter betrokken bij de uitoefening van zijn rechten. Wanneer het in staat wordt geacht zijn belangen redelijk te beoordelen, kan het deze rechten zelfstandig uitoefenen.
In tegenstelling tot sommige buurlanden heeft België geen vaste leeftijd bepaald vanaf wanneer een minderjarige zelfstandig medische beslissingen kan nemen. De wetgever heeft gekozen voor een individuele beoordeling van de oordeelsbekwaamheid, gebaseerd op het vermogen van het kind om de medische beslissing, de mogelijke gevolgen en de betekenis ervan voor zijn gezondheid te begrijpen. Die bekwaamheid hangt niet alleen af van de maturiteit van het kind, maar ook van de aard en de complexiteit van de beslissing. De beslissingsbevoegdheid van de ouders evolueert daardoor geleidelijk naar een begeleidende en adviserende rol.
Ouderlijk gezag en medische beslissingen
In België maakt een scheiding in beginsel geen einde aan de gezamenlijke uitoefening van het ouderlijk gezag. Artikel 373 van het Burgerlijk Wetboek laat derden die te goeder trouw handelen toe om onder bepaalde omstandigheden te veronderstellen dat de ene ouder handelt met instemming van de andere. Dit vermoeden vergemakkelijkt het nemen van courante medische beslissingen. Het kan echter niet zonder meer worden ingeroepen wanneer de arts weet dat er een meningsverschil bestaat, zeker wanneer het gaat om niet-dringende, ingrijpende of onomkeerbare behandelingen.
Ook over medisch aangewezen behandelingen kunnen ouders van mening verschillen. Het bezwaar van een ouder mag niet worden genegeerd omdat deze slechts beperkt betrokken is bij het dagelijkse leven van het kind. De arts moet de medische noodzaak van de behandeling beoordelen, de dialoog bevorderen en zo nodig multidisciplinair overleg organiseren. Anders ligt het wanneer een ouderlijke beslissing het leven of de gezondheid van het kind ernstig bedreigt. Artikel 15, § 2, van de patiëntenrechtenwet laat onder de daarin bepaalde voorwaarden toe af te wijken van de beslissing van de vertegenwoordigers om een bedreiging van het leven of een ernstige aantasting van de gezondheid van de minderjarige te voorkomen.
Autonomie en vertrouwelijkheid van de minderjarige
De autonomie van de minderjarige krijgt een bijzondere betekenis wanneer zijn ouders het onderling oneens zijn. Neem het voorbeeld van een veertienjarig meisje van wie de ouders van mening verschillen over vaccinatie tegen het humaan papillomavirus. Wanneer zij de aard van de vaccinatie, de voordelen en de risico's begrijpt, kan zij worden beschouwd als bekwaam om haar belangen redelijk te beoordelen. Zij kan dan zelf instemmen met de vaccinatie, zonder ouderlijke toestemming. Deze autonomie houdt ook het recht op vertrouwelijkheid in. Een oordeelsbekwame adolescent moet zijn arts in vertrouwen kunnen nemen zonder te vrezen dat zijn verklaringen automatisch aan zijn ouders worden meegedeeld. Vertrouwelijkheid is geen voorrecht dat tegen de ouders wordt toegekend. Zij vormt vaak een noodzakelijke voorwaarde voor het vertrouwen en voor de toegang tot zorg.
Het medisch dossier in het ouderlijk conflict
Bij hoogconflictueuze scheidingen kan het medisch dossier een instrument worden in de strijd tussen de ouders.
Zo kan een ouder inzage vragen in het kinderpsychiatrisch dossier van zijn kind om bepaalde vertrouwelijke verklaringen te gebruiken in een gerechtelijke procedure over de verblijfsregeling. De arts moet dan een onderscheid maken tussen het rechtmatige inzagerecht en een mogelijk oneigenlijk gebruik van medische informatie. Een oordeelsbekwame minderjarige kan zijn patiëntenrechten zelfstandig uitoefenen. Daarnaast voorziet artikel 15, § 1, van de patiëntenrechtenwet in een beschermingsmechanisme waarbij de arts, ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de patiënt, een verzoek tot inzage of afschrift door een vertegenwoordiger geheel of gedeeltelijk kan weigeren. Het recht wordt dan uitgeoefend via een door de vertegenwoordiger aangewezen beroepsbeoefenaar en de beslissing moet in het dossier worden gemotiveerd.
Een zorgvuldige dossiervoering is dan ook essentieel. De arts moet objectieve vaststellingen duidelijk onderscheiden van verklaringen van derden, persoonlijke beoordelingen zonder medische grondslag vermijden en de vertrouwelijkheid van informatie over derden respecteren. Alles wat in een medisch dossier wordt opgenomen, moet kunnen worden toegelicht en verantwoord.
Medische attesten en de neutraliteit van de arts
Ook verzoeken om medische attesten kunnen problemen veroorzaken. Een ouder kan bijvoorbeeld een attest vragen om aan te tonen dat de andere ouder niet in staat zou zijn zijn ouderlijke verantwoordelijkheden behoorlijk op te nemen. Artikel 26 van de Code van medische deontologie verplicht de arts bij het opstellen van medische documenten tot oprechtheid, objectiviteit, voorzichtigheid en discretie. De arts mag medisch vastgestelde feiten attesteren. Het behoort echter niet tot zijn opdracht om buiten zijn deskundigheid een oordeel te vellen over de opvoedkundige kwaliteiten van een ouder, de verantwoordelijkheid voor de scheiding of de verblijfsregeling van het kind.
Neutraliteit betekent niet dat de arts onverschillig blijft. Zij waarborgt juist zijn professionele onafhankelijkheid en voorkomt dat zijn medisch gezag wordt aangewend in een familiaal conflict.
Wanneer de bescherming van het kind voorrang krijgt
Neutraliteit mag evenmin een reden zijn om niet op te treden wanneer een kind mogelijk het slachtoffer is van mishandeling of verwaarlozing.
Artikel 29 van de Code van medische deontologie herinnert aan de verantwoordelijkheid van de arts om kwetsbare personen te beschermen. Hij moet de nodige maatregelen nemen en daarbij, waar mogelijk, samenwerken met deskundige zorgverleners of gespecialiseerde multidisciplinaire diensten. Onder de voorwaarden die de wet en de deontologie bepalen, kan een melding aan de procureur des Konings worden overwogen.
Voorzichtigheid blijft evenwel geboden. Een beschuldiging die wordt geuit in het kader van een conflictueuze scheiding vormt op zichzelf geen bewijs van mishandeling. Omgekeerd mag zij niet louter om die reden terzijde worden geschoven. Luisteren naar het kind, een zorgvuldig klinisch onderzoek en een nauwkeurige verslaggeving blijven noodzakelijk.
Het kind centraal in de zorgrelatie
Los van de juridische bepalingen stellen deze situaties ons voor een fundamentele vraag: welke plaats geven wij het kind werkelijk in de zorgrelatie?
Bij een hoogconflictueuze scheiding beweren beide ouders vaak in het belang van hun kind te handelen. Toch dreigen de eigen behoeften van het kind ondergesneeuwd te raken door de aanspraken en verwachtingen van de volwassenen. De arts moet erop toezien dat het ouderlijk conflict de kwaliteit van de zorg niet aantast. Afhankelijk van de leeftijd en de maturiteit van het kind kan het aangewezen zijn om het tijdens een deel van de raadpleging alleen te spreken, zodat het zich vrijer kan uitdrukken.
Een welwillende neutraliteit sluit kordaat optreden niet uit. De arts mag de ouders wijzen op de grenzen van zijn opdracht en zich verzetten tegen druk die de therapeutische relatie in gevaar brengt. De wetgeving biedt onmisbare aanknopingspunten, maar kan het klinisch oordeel en de ethische reflectie niet vervangen. Elke situatie vraagt een beoordeling waarbij rekening wordt gehouden met de maturiteit van het kind, zijn gezondheidstoestand, de aard van de zorg en de familiale context.
Een scheiding van de ouders mag niet leiden tot verdeeldheid in hun verantwoordelijkheid tegenover het kind. De arts kan hun geschillen niet oplossen, maar kan wel voorkomen dat die de zorgrelatie gaan beheersen.
Het kind behoort noch aan zijn vader, noch aan zijn moeder toe. Het is een persoon met eigen rechten, wiens belang bij iedere beslissing een eerste overweging moet zijn. Misschien ligt daarin wel de meest veeleisende verantwoordelijkheid van de arts: te midden van de conflicten tussen volwassenen in de eerste plaats het kind blijven zien.