Vertrouwen als eerste behandeling

Em. prof. dr. Michel Deneyer

Wanneer twee mensen elkaar ontmoeten in een consultatieruimte, brengen zij niet hetzelfde mee. De patiënt komt met zijn klachten, zorgen en verwachtingen, maar vaak ook met onzekerheid. Hij kent zijn lichaam en weet wat hij ervaart, zonder noodzakelijk te begrijpen wat er aan de hand is. Hij zoekt een diagnose of behandeling, maar meestal ook houvast.

De arts brengt kennis, ervaring en klinisch inzicht mee. Hij heeft geleerd ziekten te herkennen, risico's af te wegen en behandelingen voor te stellen. Die deskundigheid is onmisbaar, maar krijgt pas werkelijk betekenis wanneer de patiënt bereid is zich aan de arts toe te vertrouwen.

Dat vertrouwen is er niet pas wanneer een behandeling succesvol blijkt. Het begint veel eerder. Nog vóór een onderzoek wordt uitgevoerd of een geneesmiddel wordt voorgeschreven, probeert de patiënt de arts tegenover hem in te schatten. Kan ik deze persoon vertrouwen? Kan ik vertellen wat mij werkelijk bezighoudt? Zal hij mij ernstig nemen?

Kan ik deze persoon vertrouwen? Kan ik vertellen wat mij werkelijk bezighoudt? Zal hij mij ernstig nemen?

Diploma's en titels alleen geven daarop geen antwoord. Vaak zijn het kleine dingen die het verschil maken: aandacht, begrijpelijke uitleg, de bereidheid om te luisteren, ruimte voor vragen en de eerlijkheid om onzekerheid te erkennen. Vertrouwen is dan ook geen bijkomstigheid in de geneeskunde. Het behoort tot de voorwaarden waaronder goede zorg mogelijk wordt.

Vertrouwen laat zich niet afdwingen

Vertrouwen kan niet worden opgelegd. Het groeit meestal geleidelijk, terwijl één gebeurtenis soms voldoende is om het ernstig te beschadigen. In de geneeskunde is dat bijzonder belangrijk, omdat een patiënt zich noodgedwongen kwetsbaar opstelt.

Wie een arts raadpleegt, doet immers meer dan een beroep op diens technische bekwaamheid. Een patiënt vertelt soms zaken die hij met niemand anders deelt. Hij laat onderzoeken toe die zijn lichamelijke intimiteit raken en ondergaat behandelingen waarvan hij onmogelijk alle medische consequenties zelf kan overzien. Daarvoor moet hij zich in voldoende mate aan zijn arts kunnen toevertrouwen.

Dat is iets anders dan blind geloof. De patiënt mag verwachten dat de arts deskundig en zorgvuldig handelt, zijn grenzen kent en eerlijk communiceert. Een arts hoeft niet te doen alsof hij alles weet. Erkennen dat iets onzeker is of dat bijkomend advies nodig is, hoeft zijn gezag niet te ondermijnen. Integendeel, het kan de geloofwaardigheid van zijn oordeel vergroten.

Een jarenlange ervaring of goede reputatie kan de arts vooraf krediet geven. Maar voor de patiënt die vandaag voor het eerst tegenover hem zit, begint de relatie vandaag.

Ook de arts moet op zijn patiënt kunnen rekenen. Voor goede zorg heeft hij informatie nodig die zo volledig en correct mogelijk is, evenals een redelijke bereidheid van de patiënt om mee te werken aan wat samen werd afgesproken. Dat verandert niets aan het verschil in positie en verantwoordelijkheid tussen beiden. Het maakt wel duidelijk dat een therapeutische relatie niet uitsluitend door één partij wordt gedragen.

Een jarenlange ervaring of goede reputatie kan de arts vooraf krediet geven. Maar voor de patiënt die vandaag voor het eerst tegenover hem zit, begint de relatie vandaag.

Het recht in dienst van het vertrouwen

De arts-patiëntrelatie berust in de eerste plaats op menselijke en professionele kwaliteiten. De samenleving heeft die relatie terecht ook juridisch en deontologisch beschermd.

De wet betreffende de rechten van de patiënt waarborgt onder meer het recht op kwaliteitsvolle zorg, informatie, vrije toestemming, toegang tot het patiëntendossier en bescherming van de persoonlijke levenssfeer. De Code van medische deontologie biedt de arts een professioneel kader waarin menselijke waardigheid, onafhankelijkheid en integriteit centraal staan.

Een van de oudste fundamenten daarvan is het beroepsgeheim. De arts bewaart het geheim niet alleen omdat wet en deontologie hem daartoe verplichten. De diepere betekenis ervan ligt in de mogelijkheid voor een patiënt om vrijuit te spreken, zonder te hoeven vrezen dat wat hij in vertrouwen vertelt zonder reden buiten de zorgrelatie terechtkomt. Dat heeft ook een rechtstreeks medisch belang. Wie uit vrees voor bekendmaking informatie achterhoudt, kan de arts gegevens onthouden die essentieel zijn voor diagnose of behandeling.

De bescherming van gezondheidsgegevens is daarom veel meer dan een administratieve verplichting.

In een digitale gezondheidszorg krijgt die vertrouwelijkheid een nieuwe dimensie. Medische gegevens worden opgeslagen, uitgewisseld en verwerkt op een schaal die enkele decennia geleden nauwelijks denkbaar was. Dat biedt belangrijke voordelen voor de continuïteit van de zorg, de samenwerking tussen zorgverleners en het wetenschappelijk onderzoek. Tegelijk neemt de verantwoordelijkheid toe van iedereen die met die gegevens omgaat.

De bescherming van gezondheidsgegevens is daarom veel meer dan een administratieve verplichting. Zij maakt deel uit van de zorgvuldigheid die een patiënt van zijn arts en van de gezondheidszorg mag verwachten.

Wetgeving en deontologie vervangen het vertrouwen dus niet. Zij helpen de voorwaarden te scheppen waarbinnen het kan bestaan. In die betekenis staat het recht in dienst van de ontmoeting.

Vertrouwen in een veranderende wereld

De omgeving waarin arts en patiënt elkaar ontmoeten, is de voorbije decennia grondig veranderd. Digitalisering, artificiële intelligentie en genetische diagnostiek bieden mogelijkheden die vroeger nauwelijks voorstelbaar waren. Tegelijk heeft de patiënt toegang gekregen tot een vrijwel onbeperkte hoeveelheid medische informatie.

Meer informatie brengt niet vanzelf meer inzicht. Voor de arts ontstaat daardoor een bijkomende opdracht: informatie verstrekken én de patiënt helpen onderscheiden wat betrouwbaar en relevant is en welke betekenis die informatie in zijn concrete situatie heeft.

Ook de positie van de arts is veranderd. Zijn autoriteit is niet langer vanzelfsprekend, en dat hoeft zij ook niet te zijn. De patiënt heeft terecht een actieve plaats gekregen in beslissingen over zijn gezondheid. Gedeelde besluitvorming vraagt echter meer dan informatie uitwisselen. Arts en patiënt moeten onzekerheden, verwachtingen en verschillen van mening met elkaar kunnen bespreken.

Moeilijker wordt het wanneer controle de plaats van vertrouwen dreigt in te nemen.

Tegelijk is de gezondheidszorg steeds sterker onderworpen aan controle en verantwoording. Kwaliteit wordt gemeten, dossiers worden geaudit en medische beslissingen kunnen juridisch worden getoetst. Dat is noodzakelijk: professioneel vertrouwen kan nooit betekenen dat controle overbodig wordt.

Moeilijker wordt het wanneer controle de plaats van vertrouwen dreigt in te nemen. Een arts moet verantwoording kunnen afleggen over zijn handelen en de samenleving mag hoge eisen stellen aan deskundigheid, integriteit en permanente vorming. Maar die verantwoording moet goede zorg ondersteunen. Zij mag de arts-patiëntrelatie niet herleiden tot het correct afwerken van procedures.

Het blijft een evenwichtsoefening: controle waar zij nodig is, met voldoende professionele ruimte om voor een concrete patiënt tot een verantwoord medisch oordeel te komen.

Vertrouwen als opdracht

Geen enkele arts kan ervan uitgaan dat vertrouwen definitief verworven is. Iedere nieuwe patiënt betekent een nieuwe relatie, terwijl ook een jarenlange arts-patiëntrelatie kan veranderen of beschadigd raken.

Daarom behoort het onderhouden van vertrouwen tot de professionele opdracht van de arts. Het vraagt tijd en aandacht. De arts moet kunnen luisteren voordat hij conclusies trekt, begrijpelijk uitleggen wat hij weet en eerlijk zijn over wat hij niet weet. Vooral wanneer de boodschap moeilijk wordt, blijkt de betekenis van die houding.

Dat geldt des te meer wanneer genezing niet langer mogelijk is. Wanneer de geneeskunde haar therapeutische grens bereikt, eindigt de relatie tussen arts en patiënt niet. Juist dan kan de behoefte aan een arts die aanwezig blijft, duidelijk communiceert en de patiënt niet loslaat bijzonder groot worden.

Nog vóór een geneesmiddel zijn werking kan hebben of een ingreep resultaat oplevert, moet een patiënt zich voldoende veilig voelen om zijn verhaal aan een arts toe te vertrouwen.

Vertrouwen laat zich niet vastleggen in een protocol. Het is een professionele houding die zich gedurende een loopbaan ontwikkelt en telkens opnieuw in de ontmoeting met een patiënt gestalte krijgt.

Voor mij behoort dat tot de kern van goede geneeskunde. Arts en patiënt hoeven niet hetzelfde te weten en dragen niet dezelfde verantwoordelijkheid. Wat hen verbindt, is de bereidheid samen te zoeken naar zorg die medisch verantwoord is en tegelijk betekenis heeft voor deze patiënt.

Nog vóór een geneesmiddel zijn werking kan hebben of een ingreep resultaat oplevert, moet een patiënt zich voldoende veilig voelen om zijn verhaal aan een arts toe te vertrouwen.

En wanneer behandelen uiteindelijk niet meer mogelijk is, blijft dat vertrouwen bestaan als een wezenlijk onderdeel van de zorg.`