Nieuw Strafwetboek: wat zijn de gevolgen voor zorgverstrekkers?
Geweld tegen zorgverleners zwaarder bestraft
Het nieuwe Strafwetboek, dat op 1 september in werking treedt, verscherpt de straffen voor geweld tegen zorgprofessionals die geacht worden een maatschappelijke functie uit te oefenen. Er zijn nog andere bepalingen die zorgverstrekkers aanbelangen. Een (onvolledig) overzicht.
Bijna 160 jaar na de invoering van het oude Strafwetboek (1867) wordt een ingrijpende hervorming van het strafrecht van kracht. De tekst van het nieuwe Strafwetboek, dat in 2024 werd goedgekeurd, zal grotendeels op 1 september in werking treden.
Artsenkrant besprak eerder al de mogelijke gevolgen van het nieuwe Strafwetboek voor de strafrechtelijke aansprakelijkheid in de gezondheidszorg.
Een nieuwe strafmaat
Een van de belangrijkste veranderingen is het opheffen van het traditionele onderscheid tussen overtredingen, wanbedrijven en misdaden. Dit systeem wordt vervangen door een oplopende schaal van misdrijven met acht niveaus, variërend van de minst ernstige misdrijven (zoals smaad, laster, lichte vormen van vandalisme) tot de meest ernstige (moord, intrafamiliale doodslag, genocide en misdaden tegen de menselijkheid).
Voor misdrijven van het laagste niveau is geen gevangenisstraf meer mogelijk. Gevangenisstraf wordt pas opgelegd op niveau 2 (bijvoorbeeld bepaalde vormen van discriminatie of eenvoudige diefstal), met straffen variërend van zes maanden tot drie jaar. Aan het andere uiteinde van de schaal, niveau 8, kan een levenslange gevangenisstraf worden opgelegd.
"Het is een trap met acht stappen die, alles overwegend, vrij logisch is", vat Damien Vandermeersch, advocaat-generaal bij het Hof van Cassatie, hoogleraar aan de UCLouvain en een van de belangrijkste architecten van de hervorming, samen. "Verzwarende omstandigheden verhogen de strafmaat, terwijl verzachtende omstandigheden de rechter in staat stellen de straf met een of meer niveaus te verlagen", vervolgt hij.
'Maatschappelijke functie' van zorgverleners
Verschillende bepalingen hebben direct betrekking op artsen en andere zorgprofessionals. Ze hebben betrekking op hun bescherming tegen geweld, hun strafrechtelijke aansprakelijkheid, beroepsgeheim en bepaalde situaties die zich in de klinische praktijk voordoen.
Artikel 79, lid 4, van Boek II van het nieuwe Strafwetboek classificeert personen die een beroep in de gezondheidszorg uitoefenen, zoals gedefinieerd in de gecoördineerde wet van 10 mei 2015, als personen die een "maatschappelijke functie" vervullen. De tekst is ook van toepassing op personeel dat verantwoordelijk is voor de ontvangst op de spoedeisende hulp.
Deze categorie omvat met name artsen, verpleegkundigen, apothekers, tandartsen, fysiotherapeuten, verloskundigen en klinisch psychologen die erkend zijn als professionals in de gezondheidszorg.
Het Wetboek legt zwaardere straffen op voor geweld dat tegen hen wordt gepleegd wanneer het motief voor de agressie ligt in een handeling die is gepleegd, gaande is of gepland is in de uitoefening van hun functie.
Ter vergelijking: geweld dat niet gericht is tegen een persoon die een "maatschappelijke functie" vervult, valt in de categorieën 1 tot en met 4, terwijl handelingen gericht tegen personen die een "maatschappelijke functie" vervullen, in de categorieën 2 tot en met 5 vallen. De status van het slachtoffer verhoogt dus de ernst van het misdrijf.
Het Strafwetboek voorziet ook in hogere straffen voor zwaar geweld tegen een persoon die een maatschappelijke functie uitoefent in de uitoefening van die functie (Artikel 102: "Doodslag gepleegd op een persoon met een maatschappelijke functie Doodslag gepleegd op een persoon met een maatschappelijke functie wordt bestraft met een straf van niveau 8 indien het misdrijf is gepleegd naar aanleiding van de uitoefening van deze functie."), foltering (Artikel 116) of onmenselijke behandeling (Artikel 124).
Beroepsgeheim wordt artikel 352
Het nieuwe Strafwetboek schaft het beroepsgeheim niet af. Het behoudt het principe ervan in artikel 352, dat het huidige artikel 458 zal vervangen en de strafrechtelijke grondslag voor schendingen van het beroepsgeheim vormt.
Een schending van het beroepsgeheim bestaat uit het opzettelijk openbaar maken van een geheim dat aan iemand is toevertrouwd vanwege zijn of haar status of beroep, behalve wanneer de persoon getuigt voor de rechter of een parlementaire onderzoekscommissie, of wanneer de wet openbaarmaking vereist of toestaat. Dit delict valt onder niveau 2.
Artikel 353 neemt de belangrijkste uitzonderingen op die momenteel in artikel 458bis zijn opgenomen. De persoon die onder het beroepsgeheim valt (waaronder de arts) mag met name justitie informeren wanneer hij of zij kennis heeft van bepaalde strafbare feiten gepleegd tegen een minderjarige of een kwetsbaar persoon en dat er een ernstig gevaar bestaat voor diens lichamelijke of geestelijke integriteit.
"Conversietherapieën" strafbaar gesteld
Artikelen 310 tot en met 312 stellen praktijken strafbaar die bedoeld zijn om iemands seksuele geaardheid, genderidentiteit of genderexpressie te onderdrukken of te veranderen.
De wet bepaalt echter dat hulp die wordt geboden in het kader van geestelijke of lichamelijke gezondheidszorg en die gericht is op het "onderzoeken" van seksuele geaardheid of genderidentiteit, geen conversietherapie vormt.
Behandelingen die verband houden met een sociale of medische transitie zijn ook uitgesloten, mits deze worden verleend door een zorgverlener in overeenstemming met de wetgeving inzake patiëntenrechten.
Behandeling onder vrijheidsberoving: wachten tot 2035
Artikel 42 van Boek I introduceert een straf van "behandeling onder vrijheidsberoving". Deze straf is gericht op daders die strafrechtelijk verantwoordelijk blijven, maar van wie de psychiatrische stoornis heeft bijgedragen aan het delict en die een ernstig gevaar vormen voor het leven of de lichamelijke integriteit van anderen.
De rechter moet het advies van een deskundige of een gespecialiseerde dienst inwinnen. De verdachte mag ook een arts naar keuze raadplegen. De behandeling moet plaatsvinden in een gespecialiseerde instelling, niet in een gevangenis.
Deze maatregel treedt echter nog niet in werking op 1 september 2026. Artikel 38 van de wet stelt de inwerkingtreding uit tot 1 januari 2035, waarbij de Koning de mogelijkheid behoudt een eerdere datum vast te stellen. Het uitstel geeft tijd om de noodzakelijke zorgcapaciteit en infrastructuur te ontwikkelen.
Waarom de vertraging?
Waarom treedt een wetboek dat in 2024 is aangenomen pas in 2026 in werking?
Het parlement heeft de twee boeken van het nieuwe wetboek in februari 2024 aangenomen. De wetten werden op 29 februari afgekondigd en op 8 april 2024 in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd.
De wetgever had voorzien in een overgangsperiode van twee jaar om andere wetboeken, specifieke wetten, IT-systemen en gerechtelijke procedures aan te passen. De inwerkingtreding, aanvankelijk gepland voor 8 april 2026, werd vervolgens echter uitgesteld tot 1 september 2026, zodat de rechtbanken en diverse bestuursorganen hun voorbereidingen konden afronden.
Lees ook: Nieuw Strafwetboek: wat zijn de gevolgen voor uw aansprakelijkheid?