Oversterfte als gevolg van hittegolven: een oproep om te investeren in lokale sociale en gezondheidszorg
In een open brief stellen professoren Jean Macq en Jean-Luc Belche dat hittegolven de structurele zwakheden van ons sociaal en gezondheidszorgsysteem blootleggen.
Jean Macq (UClouvain en Be-Hive)
Jean-Luc Belche (ULiège en Be-Hive)
Om het hoofd te bieden aan extreme weersomstandigheden is het cruciaal te investeren in een preventieve aanpak gericht op lokale diensten, solidariteit en eerstelijnszorg.
De media hebben terecht de aandacht gevestigd op de catastrofale oversterftecijfers, die in Wallonië en Brussel veel hoger liggen dan in Vlaanderen. Tegelijkertijd waren er berichten over de problemen met de alarmcentrales, de overbelasting van de spoedeisende hulp en de verouderde infrastructuur van ziekenhuizen.
Dit alles roept vragen op over ons vermogen om te reageren op klimaatevenementen en andere verschijnselen die onze gezondheids- en sociale systemen onder druk zetten. Door ons echter te beperken tot deze kwesties, riskeren we ons slecht voor te bereiden op toekomstige rampen
Alledaagse kwetsbaarheden
Het kwantificeren van wat zichtbaar is – dat wil zeggen, de meest onacceptabele rampen en situaties – door middel van ‘wetenschappelijke’ data is namelijk essentieel, maar onvoldoende. Onze aandacht gaat vanzelfsprekend uit naar spectaculaire en schandalige situaties: oversterfte, overbelaste hulpdiensten, verstoringen in de zorg of andere grote problemen. Deze realiteiten moeten uiteraard worden gedocumenteerd, gemeten en aangepakt.
Maar het is even belangrijk om alledaagse kwetsbaarheden te overwegen, die discreter en minder zichtbaar zijn, die niet spontaan de aandacht trekken en vaak aan conventionele meetinstrumenten ontsnappen. Omdat ze gewoon of onopvallend lijken, worden deze situaties zelden als prioriteit beschouwd.
Deze geleefde ervaringen, vaak moeilijk te kwantificeren, lijken meer op 'live' data, afkomstig uit verhalen, gevoelens en observaties van levenspaden. Ze kunnen de eerste tekenen van kwetsbaarheid vormen en geleidelijk, op een sluipende manier, leiden tot situaties van crisis of een kantelpunt.
Het aanpakken van deze alledaagse moeilijkheden is daarom essentieel. Door ze proactief te identificeren en aan te pakken, kan het ontstaan van de ernstigste situaties worden voorkomen en kunnen de zichtbare rampen van morgen, die voortkomen uit dagelijkse problemen die vandaag onopgelost blijven, worden vermeden.
Het is zeer waarschijnlijk dat het risico om te overlijden tijdens hittegolven samenhangt met een lagere sociaaleconomische status.
Wat bepaalt gezondheid?
Om deze 'alledaagse' situaties aan te pakken, is het belangrijk te begrijpen wat onze gezondheid bepaalt.
We weten dat de algemene krachten die onze samenlevingen beheersen (bijvoorbeeld de nadruk op concurrentie in een commerciële logica, tegenover een op solidariteit gebaseerde logica) een grote invloed hebben op de gezondheidsverschillen tussen mensen met verschillende sociaaleconomische status. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat het risico om te overlijden tijdens hittegolven samenhangt met een lagere sociaaleconomische status.
Ook zaken waar we lokaal invloed op kunnen uitoefenen beïnvloeden onze gezondheid, en ook vermogen om hittegolven of andere crises te doorstaan. Er zijn drie belangrijke sets van onderling samenwerkende factoren: gemeenschapsvoorzieningen, de leefomgeving en de dagelijkse ervaringen van mensen.
Gemeenschapsvoorzieningen omvatten alles wat in de behoeften van de bevolking voorziet. Op lokaal niveau omvat dit de aanwezigheid van huisartsen, verpleegkundigen, apothekers, thuiszorg, sociale en maatschappelijke diensten, kinderopvang, scholen, lokale bedrijven, evenals kantoren van ziekenfondsen en overheidsinstanties. Deze diensten spelen een essentiële rol in het ondersteunen van de gezondheid, zelfstandigheid en participatie van burgers in de samenleving.
De leefomgeving verwijst naar de omgeving waarin mensen leven en zich bewegen. Gemeenten kunnen direct invloed uitoefenen op verschillende aspecten hiervan: de kwaliteit en toegankelijkheid van woningen, ruimtelijke ordening, transport, veiligheid, recreatiemogelijkheden en de aanwezigheid van openbare ruimtes en speeltuinen. Deze omgeving heeft een grote invloed op de levenskwaliteit en het welzijn van de bewoners.
De dagelijkse ervaring is hoe mensen hun realiteit beleven. Ze hangt af van de kwaliteit van de voorzieningen en de omgeving, maar ook van de middelen die beschikbaar zijn voor individuen, gezinnen en gemeenschappen. Verschillende aspecten zijn hierbij van bijzonder belang: het gevoel deel uit te maken van een ondersteunende gemeenschap, de gemakkelijke toegang tot voorzieningen, winkels en technologie, de financiële lasten en de gelijke toegang tot middelen en kansen.
De eerste verdedigingslinie
Het aanpakken van deze lokale determinanten van gezondheid, kan het beste worden bereikt door alledaagse acties die misschien onbeduidend lijken. Ze staan centraal in het werk van lokale zorgprofessionals (artsen, verpleegkundigen, apothekers, fysiotherapeuten, enz.). Hetzelfde geldt voor maatschappelijk werkers.
Deze professionals, die vaak samenwerken met lokale verenigingen en vrijwilligers, kunnen naast hun kerntaken fungeren als waarschuwingssystemen, als getuigen van problemen en als tussenpersonen met andere belanghebbenden die deze lokale determinanten kunnen beïnvloeden.
Tegelijkertijd moet de gemeente, vanwege haar rol in de lokale democratie en openbare diensten, een rol kunnen spelen in het versterken van de sociale cohesie, het werken aan stadsplanning en het ontwikkelen van buurtcentra of gedeelde ruimtes die als toevluchtsoord kunnen dienen in tijden van crisis.
Een uitdaging voor al deze actoren is om elkaar beter te leren kennen en tijd te vinden om te coördineren.
Woongebieden
Veel landen investeren al in lokale samenwerking tussen belangrijke actoren zoals burgers, eerstelijnszorg, sociale professionals, geestelijke gezondheidszorgprofessionals, gemeenten en de sector die zich bezighoudt met gezondheidsbevordering. Een lokale logica is de hoeksteen van maatregelen zoals hittegolfplannen, acties om sociaal isolement te bestrijden, buurtcentra als intergenerationele ontmoetingsplaatsen, ontwikkeling van ruimtes voor het beoefenen van sport, enz.).
In Brussel worden ze buurtgroepen (groupement de quartier) genoemd. In Wallonië wordt de term 'bassin de vie' (leefgebied) gebruikt. Een leefgebied kan worden gedefinieerd als het kleinste territorium waarbinnen burgers zich om sociale en economische redenen verplaatsen en waar zij basis- en lokale voorzieningen vinden. Dit begrip werd geformaliseerd door een Waals decreet uit 2024 betreffende de organisatie van de eerste lijn van ondersteuning en zorg. De ambitie zou zijn om op dit lokale niveau concrete projecten te zien ontstaan.
Deze moeten lokale actoren geleidelijk in staat stellen beter te coördineren, beter te weten wie wat wanneer en hoe doet, en hun plaats en rol beter te begrijpen met als doel de gezondheid van alle burgers gedurende hun hele leven te verbeteren en te versterken.
We moeten afstappen van een puur probleemgerichte aanpak (kankerplannen, ouderenzorgplannen, plannen voor gezonde voeding, hittegolfplannen, enz.) en energie steken in lokale plannen.
Investeren op lange termijn
Deze leefgebieden vormen de kern van de hervorming van de eerstelijnszorg in Wallonië. Negen transitieconsortia moeten leiden tot lokale en regionale gezondheidsorganisaties, waarvan een van de taken is om de ontwikkeling van samenwerkingsverbanden binnen de verzorgingsgebieden te faciliteren.
Om dit te laten slagen, zijn verschillende voorwaarden nodig.
Ten eerste is het noodzakelijk om verder te kijken dan één politieke legislatuur. Dit type hervorming, dat gebaseerd is op vertrouwen tussen lokale belanghebbenden, heeft tijd nodig om te implementeren en resultaten te leveren. Deze tijdsspanne is langer dan de gebruikelijke duur van pilotprojecten. We hebben het over 10 jaar.
Ten tweede vereist de ontwikkeling van leefgebieden ondersteuning van lokale initiatieven, maar ook externe ondersteuning waar lokale belanghebbenden niet over de middelen beschikken om te handelen.
Ten slotte vereist deze dynamiek overheidsbeleid dat de territoriale dynamiek versterkt en solidariteit waarborgt tussen meer dynamische gebieden en andere. We moeten daarom afstappen van een puur probleemgerichte aanpak (kankerplannen, ouderenzorgplannen, plannen voor gezonde voeding, hittegolfplannen, enz.) en veel meer energie steken in lokale plannen.
Werken aan veerkracht
Achter de oversterftecijfers en de ontwrichtingen die tijdens hittegolven aan het licht komen, komt één belangrijke conclusie naar voren: de veerkracht van een regio is niet beperkt tot haar vermogen om in noodsituaties te reageren.
Ze hangt ook af van de kwaliteit van de sociale contacten, de toegankelijkheid van lokale diensten en het vermogen van lokale belanghebbenden om samen te werken. Met andere woorden, het voorkomen van rampen van morgen hangt vaak af van de meest alledaagse handelingen van vandaag.
Solidariteit kan leven kan redden tijdens een crisis, maar kan niet geïmproviseerd worden. Solidariteit wordt langzaam opgebouwd, dag in dag uit, en vereist een duurzame investering die veel verder reikt dan politieke deadlines.
De Covid-19-crisis benadrukte de essentiële rol van lokale overheden bij het organiseren van eerstelijnszorg en het ondersteunen van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen. De steeds vaker voorkomende hittegolven bevestigen deze observatie: waar lokale actoren gecoördineerd zijn, zijn de reacties sneller en effectiever.
Deze opeenvolgende crises onderstrepen de dringende noodzaak om de inspanningen voor het versterken van lokale gezondheids- en sociale ondersteuningsnetwerken voort te zetten. Wachten tot de volgende crisis om actie te ondernemen, zou betekenen dat we de lessen die we hebben geleerd uit de crises die we net hebben meegemaakt, negeren.