Desinformatie en tanende samenwerking bedreigen volksgezondheid
Bovenop al bekende dreigingen
Experts zien des- en misinformatie en de toenemende druk op internationale samenwerking als nieuwe grote bedreigingen voor de volksgezondheid in Nederland. Ook de afnemende slagkracht van internationale organisaties zoals de WHO baart hun zorgen. Deze nieuwe dreigingen komen bovenop al bekende dreigingen zoals de antimicrobiële resistentie, klimaatverandering en infectieziektes. Dat staat in een rapport van het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Het RIVM vroeg al in 2019 experts uit de wetenschap, beleid en praktijk naar de toekomstige internationale dreigingen voor de volksgezondheid in Nederland, inclusief Caribisch Nederland (de BES-eilanden: Bonaire, Sint-Eustatius en Saba).
Het RIVM heeft dezelfde oefening nu opnieuw gedaan omdat de wereld is veranderd. De eerder gesignaleerde dreigingen zijn er nog steeds en daar zijn nieuwe bij gekomen, is de conclusie.
Grootste dreigingen
De top-vijf van belangrijkste dreigingen wordt aangevoerd door de toename van resistentie tegen antimicrobiële middelen. Op de tweede plaats staan de gevolgen van klimaatverandering, zoals hogere temperaturen en meer weersextremen. De snelle verspreiding van desinformatie en misinformatie komt als nieuwe bedreiging meteen op de derde plaats.
De vierde plaats is voor de verspreiding van infectieziekten, gevolgd door de afnemende slagkracht van internationale gezondheidsorganisaties zoals de WHO.
Het verlies aan biodiversiteit, de groeiende afhankelijkheid van mondiale toeleveringsketens en de verminderde effectiviteit van internationale infectieziektesurveillance en -respons, worden eveneens als ernstige risico's gezien.
Ook wijzen de experts op de dalende bereidheid tot deelname aan vaccinatie- en screeningsprogramma’s, de toename van wereldwijde (inkomens)ongelijkheid en hybride dreigingen, waaronder cyberaanvallen, sabotage van vitale infrastructuur en spionage.
Tenslotte komen toenemende druk op multilaterale internationale samenwerking, afnemend vertrouwen in politiek en wetenschap, en druk op de onafhankelijkheid van kennisinstellingen naar voren als relevante dreigingen, hoewel deze een lagere risicoscore krijgen.
Dreigingen in samenhang
De experts wijzen erop dat de dreigingen in samenhang bekeken moeten worden. De gedachte hierachter is dat verschillende dreigingen elkaar kunnen beïnvloeden en versterken.
De BES-eilanden worden geconfronteerd met vergelijkbare dreigingen, maar er zijn verschillen in ernst vanwege de geografische, sociaaleconomische en bestuurlijke context. Voor de eilanden scoort de toename van temperatuur en weersextremen als gevolg van klimaatverandering het hoogst, gevolgd door de toenemende afhankelijkheid van wereldwijde toeleveringsketens en het verlies aan biodiversiteit.
Het vertrek van geschoolde arbeidskrachten wordt ook als een groot risico beschouwd. Verder zijn er zorgen over de toenemende milieuvervuiling en de kans op natuurrampen.
Niet achteroverleunen
De onderzoekers van het RIVM zien dat Nederland op de aanpak van sommige dreigingen vooroploopt, zoals op het gebied van antimicrobiële resistentie (AMR). Andere voorbeelden waar Nederland het goed op doet zijn het Nationale hitteplan en de Nationale klimaatadaptatiestrategie. Eind 2026 zal een nieuwe Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS'26) verschijnen waaraan een groot aantal ministeries heeft meewerkt.
Ook heeft Nederland een aanpak opgesteld tegen desinformatie en misinformatie. De grote snelheid van veranderingen in dreiging maakt wel dat aandacht nodig blijft en dat Nederland niet achterover kan leunen.
Een andere conclusie is dat er steeds meer gezamenlijke inzet nodig is voor de aanpak van complexe gezondheidsdreigingen. Hoewel het besef groeit dat samenwerking tussen verschillende beleidsterreinen noodzakelijk is, blijft de praktijk achter door verschillende werkwijzen en onvoldoende gedeelde verantwoordelijkheid.
Het principe van Health in All Policies (HiAP) biedt hiervoor een waardevol kader, zeggen de auteurs. Hierbij is volksgezondheid het verbindende thema tussen sectoren als milieu, economie, sociale zaken en defensie.
Internationale aanpak is nodig
Om de dreigingen aan te pakken is internationale samenwerking nodig, benadrukken de experts. Dit betekent dat maatregelen en verantwoordelijkheden op mondiaal, Europees, nationaal en regionaal niveau goed op elkaar moeten worden afgestemd. Nederland moet blijven samenwerken met de Europese Unie en mondiale organisaties zoals de WHO, zeggen ze.
Download het rapport "Risicoscan internationale dreigingen voor de Nederlandse volksgezondheid: Nederland beter voorbereid op de toekomst" (RIVM-rapport 2026-0039).