De helende kracht van 'sorry'
Wanneer een patiënt schade oploopt door een medische fout, begint voor alle betrokkenen een moeilijke periode. In zijn boek 'Als het misgaat' pleit orthopedisch chirurg en medisch directeur van het AZ Herentals Filiep Bataillie voor open communicatie.
Elton John zong het bijna dag op dag vijftig jaar geleden: 'Sorry Seems to Be the Hardest Word'. Een halve eeuw later blijkt dat nog steeds zo te zijn. Toch is het niet dit lied dat opduikt in het boek Als het misgaat. Open communiceren in de zorg van dr. Filiep Bataillie. De orthopedisch chirurg en medisch directeur van het AZ Herentals noemt wel 'Non, je ne regrette rien' van Édith Piaf. Niet als een lichtend voorbeeld, maar net als illustratie van een foute houding.
Impact van een incident
"We zijn opgeleid met het idee dat we nergens spijt van moeten hebben", zegt dr. Bataillie. "Ik ben daar helemaal niet mee akkoord. We moeten net wel durven te zeggen dat iets ons spijt." Verschillende verhalen in het boek tonen aan dat spijt betuigen of sorry zeggen niet enkel voor de patiënt, maar ook voor de zorgverstrekker belangrijk is. In het boek geeft Bataillie voorbeelden die illustreren welke impact beide aanpakken hebben.
Beklijvend is het verhaal van Lien, een meisje dat enkele weken na haar geboorte overlijdt nadat een fout infuus werd toegediend. Omdat er geen gesprek kwam tussen het ziekenhuis en de zorgverstrekkers enerzijds en de ouders anderzijds, overheerst ook dertig jaar later nog steeds woede bij de moeder. Filiep Bataillie ging ook praten met de verpleegkundige die het infuus klaarmaakte. "Mijn haren gaan nog steeds rechtopstaan wanneer ik aan dat gesprek terugdenk. De verpleegkundige vertelde me dat hij wekenlang wakker lag van zijn fout en zes maanden later een zelfmoordpoging ondernam."
Het verhaal illustreert volgens Bataillie dat zulke incidenten een niet te overzien drama kunnen ontketenen en tegelijk hoeveel betekenis een eenvoudige 'het spijt me' kan hebben voor beide partijen. "De ouders zouden het overlijden sneller en beter kunnen verwerken, maar hetzelfde geldt voor de verpleger. Hij is een duidelijk voorbeeld van wat we de 'second victim' noemen."
Uitval in de zorg
Na een lezing twee jaar geleden sprak een vroedvrouw Filiep Bataillie aan. "Na een bevalling twintig jaar eerder waarbij de baby het niet redde, stopte ze als vroedvrouw. De gynaecoloog noch zijzelf - die geen schuld trof - vertelden de ouders wat er was misgelopen, laat staan dat ze sorry zegden. Zij was duidelijk een second victim. Ik kan het niet met exacte cijfers staven, maar ben ervan overtuigd dat er veel zorgverstrekkers zijn die omwille van een soortgelijke ervaring de zorg hebben verlaten. En dat op een moment dat we elke zorgverstrekker broodnodig hebben."
Mede door verhalen als dat van Lien besloot AZ Herentals in 2022 'open disclosure' als algemene norm in het ziekenhuis te hanteren. "Het 'open disclosure'-raamwerk, ontwikkeld door het Vlaams Patiëntenplatform en het Leuvens Instituut voor Gezondheidszorgbeleid, beschrijft hoe zorgverleners open, empathisch en gestructureerd communiceren met patiënten en hun familie wanneer er iets misgaat in de zorg", legt Bataillie uit. "De invoering ervan verliep niet van een leien dakje. Niet omdat er echt weerstand was, maar omdat sommigen er het nut niet van inzagen. Net als bijvoorbeeld bij de invoering van de checklist veilige chirurgie moest er eerst een draagvlak worden gecreëerd."
Volledige openheid
Open disclosure staat voor volledige openheid. "Is het werkelijk nodig om de patiënt op de hoogte te brengen van een incident dat geen impact had op zijn veiligheid of gezondheid?", luidde een vaak weerkerende opmerking. Het antwoord van Filiep Bataillie laat niets aan duidelijkheid te wensen over: "Elk incident moet worden besproken met de patiënt. Ook wanneer die bijvoorbeeld een pijnstiller kreeg die niet voor hem bestemd was en waar hij geen schade door leed."
"Door elk incident te bespreken met de patiënt, verliest die zijn vertrouwen in de zorg", luidt een andere tegenwerping. "Het tegendeel is waar", meent Bataillie. "Door steeds eerlijk en open te zijn, neemt het vertrouwen in de zorg net toe. Bovendien zorgt de registratie van elk incident ervoor dat iets soortgelijks in de toekomst kan worden vermeden. Vaak horen we bij patiënten die slachtoffer werden van een fout dat ze het vooral belangrijk vinden dat het in de toekomst niet meer bij andere patiënten zal voorkomen."
Op donderdag 26 november om 20 uur vindt in CC 't Schaliken in Herentals de boekvoorstelling van 'Als het misgaat' plaats. Acteur Erik Goris leest een fragment en Sara Van Boxstael gaat in gesprek met Filiep Bataillie. De inkom bedraagt 15 euro en gaat integraal naar de goede doelen van Adem2020 vzw. Reserveren kan via https://www.schaliken.be/programma/boekvoorstelling-als-het-misgaat.
Lees ook de boekbespreking die dr. Pieter Jan Simons, hoofdarts AZ Voorkempen schreef.