"Besparen op preventie is de duurste besparing die er is"
Open brief aan de Vlaamse regering
Besparingen zijn in de huidige context noodzakelijk. Maar besparen op preventie kost op termijn alleen maar geld.
Dr. Hervé Vanden Eede — anesthesist-intensivist AZ Rivierenland, founder Fabric of Society
Twee weken geleden schreef ik dat primaire preventie geen variabele sluitpost mag zijn. Ik vroeg om de middelen voor gezondheidsbevordering te beschermen in deze begrotingsronde.
Die ronde is intussen afgelopen. Vanaf 1 januari 2027 stopt Bewegen op Verwijzing. De opvolger die klaarstond, Leefstijl op Verwijzing — bedoeld voor volwassenen met een verhoogd risico op diabetes en obesitas — gaat niet van start. En de beheersovereenkomst Ondersteuning Geïntegreerde en Inclusieve Preventie wordt niet verlengd. Het Vlaams Instituut Gezond Leven en zijn partners verliezen 2,1 miljoen euro.
Ik verstuur deze brief dus opnieuw, en met minder abstractie dan de vorige keer.
Elke euro die vandaag uit gezondheidsbevordering verdwijnt, komt binnen enkele jaren terug als uitkering, als ziekenhuisfactuur, als personeelstekort.
Wat er precies verdwijnt
Sinds 2018 hielpen ongeveer honderdvijftig coaches meer dan twintigduizend Vlamingen om meer te bewegen. In ruim drieëntachtig procent van de Vlaamse en Brusselse gemeenten kon je bij hen terecht. Geen folder met adviezen, maar iemand die samen met de patiënt een haalbaar plan opstelde en het lokale aanbod kende.
Driekwart van de deelnemers haalde zijn doelstellingen volledig, zeventien procent gedeeltelijk. Gemiddeld anderhalf jaar na de begeleiding gaf vierenzestig procent aan nog altijd actiever te zijn dan voordien. Die laatste cijfers berusten op zelfrapportage en verdienen de wetenschappelijke voorzichtigheid die daarbij hoort — maar gedragsverandering die standhoudt is precies wat de meeste programma's níet halen, en onafhankelijk onderzoek wees bovendien op kosteneffectiviteit.
En dan het cijfer dat er voor ons het meeste toe doet. In 2025 vond tweeënveertig procent van de geregistreerde consultaties plaats bij mensen met recht op een verhoogde tegemoetkoming. Dit programma bereikte dus net de groep die het minst beweegt en voor wie preventie het minst vanzelfsprekend is.
Het verkleinen van de gezondheidskloof is een uitgesproken doelstelling van deze regering. Wij slagen er niet in om dat te rijmen met het schrappen van een programma dat die kloof aantoonbaar verkleinde. Dit is geen incident maar een constructie.
De vraag die ons bezighoudt is niet waarom dit nu gebeurt. Elk beleidsdomein moet besparen, en wie dat ontkent, voert geen ernstig gesprek. De vraag is waarom het blíjft gebeuren, ook nadat dezelfde overheid het tegenovergestelde heeft aangekondigd.
Dit jaar keurde de Vlaamse regering Gezonde Generatie 2026-2035 goed: een kader van tien jaar rond gezonde voeding, beweging, middelengebruik en mentaal welzijn. Dat is de juiste ambitie en de juiste tijdshorizon, want diabetes, hart- en vaatziekten, kanker en dementie ontwikkelen zich over decennia.
De Commissie voor gezondheidszorgdoelstellingen zette preventie in juni 2026 expliciet op haar lijst van acht doelstellingen. Het kader ligt er. Wat ontbreekt is de zekerheid dat het gefinancierd blijft.
Dat is geen toeval en ook geen onwil. Het is een constructiefout. De kost van preventie valt op één begrotingspost. De baten vallen overal elders: bij de ziekteverzekering, bij werkgevers, bij onderwijs, bij justitie. Voor de minister die betaalt, is een preventie-euro daarom een uitgave zonder opbrengst op de eigen rekening. Zolang wij het zo organiseren, is wegbesparen rationeel — en dan is dit niet de laatste keer, wat voor plan er ook op papier staat.
Het probleem is niet dat preventie niet rendeert. Het probleem is dat ze rendeert op een andere rekening dan die waar ze betaald wordt.
Dat de opbrengst bestaat, is intussen geen veronderstelling meer. In Nederland werd voor De Gezonde Basisschool van de Toekomst berekend dat elke geïnvesteerde euro bijna zeven euro vijftig oplevert, naast een raming van het RIVM van een miljard euro voor landelijke invoering. Een miljard klinkt onbetaalbaar, tot je er een rendement van zeven en een half miljard naast legt. Het probleem is niet dat preventie niet rendeert. Het probleem is dat ze rendeert op een andere rekening dan die waar ze betaald wordt.
Ondertussen zitten in dit land ongeveer 576.000 mensen langer dan een jaar ziek thuis, voor zo'n zestien miljard euro per jaar aan uitkeringen. Obesitas alleen kost naar schatting 4,7 miljard euro per jaar. België besteedt 1,8 procent van zijn gezondheidsuitgaven aan preventie en hoort daarmee bij de laagste van de Europese Unie. Dit zijn geen zachte gezondheidscijfers. Dit is begrotingsbeleid.
Wat wij vragen
Beantwoord eerst de vraag die zorgverleners vandaag stellen. Welk alternatief krijgen verwijzende artsen, diëtisten en psychologen en hun patiënten vanaf 1 januari 2027? Een programma stopzetten zonder dat daar iets tegenover staat, is geen besparing maar een verschuiving in de tijd.
Maak van preventie een groeipad in plaats van een restpost. Spreek een meerjarig traject af met een expliciet aandeel van de gezondheidsuitgaven, en maak dat aandeel jaarlijks publiek. Wat je meet, bespaar je niet zomaar weg.
En vooral: reken preventie af op de plaats waar ze rendeert. Laat de ziekteverzekering, werkgevers, onderwijs en de domeinen die de winst innen mee investeren in wat die winst voortbrengt. Zonder die ingreep blijft elke preventiebegroting een sluitpost, en zal elke volgende begrotingsronde hetzelfde opleveren als deze.
Tot slot
Wij zijn geen partij die tegen besparen pleit. Besparingen zijn in de huidige context noodzakelijk, en iedereen draagt daarin zijn deel. Wij pleiten tegen besparingen die zichzelf terugbetalen in de verkeerde richting. Elke euro die vandaag uit gezondheidsbevordering verdwijnt, komt binnen enkele jaren terug als uitkering, als ziekenhuisfactuur, als personeelstekort — en als een kind dat op zijn twintigste al een chronische aandoening heeft.
Ruim tweeëntachtig procent van de Vlamingen steunt een verbod op de verkoop van ongezonde voeding in de buurt van scholen. Ruim vijfenzeventig procent steunt een verbod op reclame voor ongezonde voeding gericht op kinderen. Dit is geen betutteling die mensen moeten ondergaan. Het is beleid waar zij om vragen.
Een regering die het ernstig meent met een gezonde begroting, begint bij een gezonde bevolking. Die volgorde is niet omkeerbaar.
Wie de open brief mee wil ondertekenen, kan contact opnemen met dr. Hervé Vanden Eede via LinkedIn.