Langdurig zieken: Observatorium voor de chronische ziekten (RIZIV) waarschuwt voor te bestraffend beleid
Het Observatorium voor de chronische ziekten van het RIZIV, steunt de verschillende maatregelen die een actieve terugkeer van langdurig zieken of werklozen naar het werkveld moeten bevorderen. Echter vreest het dat een opeenstapeling van controles, sancties en administratieve verplichtingen hun herstel in gevaar kan brengen. Het pleit daarom voor meer verantwoordelijkheid bij werkgevers en een betere bescherming van het inkomen.
België telt inmiddels meer dan 537.000 werkzoekenden en personen met een langdurige arbeidsongeschiktheid; twee keer zoveel als twintig jaar geleden. Om bij deze groep de re-integratie in het werkveld te versnellen, heeft de federale overheid verschillende maatregelen ingesteld, waaronder een toename van het aantal controles en het toewijzen van meer verantwoordelijkheid aan werkgevers en werknemers.
Het Observatorium voor de chronische ziekten merkt in een rapport echter op dat een beleid dat teveel steunt op strenge controles en het toewijzen van meer verantwoordelijkheid, ook averechts kan werken. Zo zou 65% van de mensen met een chronische aandoening wel willen werken, maar hangt een terugkeer naar de arbeidsmarkt niet enkel af van hun motivatie. Ze hebben namelijk ook nood aan een job die verenigbaar is met hun gezondheidstoestand en dat blijkt in de meeste gevallen niet altijd mogelijk, verduidelijkt het Observatorium.
Sancties tot 10% van de uitkering
Sinds 2026 zijn het aantal verplichtingen voor langdurig zieken verder toegenomen, en wie bepaalde procedures niet naleeft kan een vermindering van de uitkering met maximaal 10% verwachten, tegenover 5% voordien. Ook het niet komen opdagen bij een controle-afspraak kan leiden tot een tijdelijke of zelfs volledige schorsing van de uitkering.
Het Observatorium merkt kritisch op dat dergelijke sancties averechts kunnen werken; een inkomensverlies kan de stress verhogen, het herstel vertragen of mensen ertoe aanzetten te vroeg weer aan het werk te gaan. Omdat arbeidsongeschiktheid vaak al gepaard gaat met een daling van het inkomen, moet financiële zekerheid volgens het Observatorium worden beschouwd als een voorwaarde voor herstel, niet als een variabele waarop kan worden bespaard.
Ook de nieuwe administratieve verplichtingen baren zorgen. Tijdens het eerste jaar van de arbeidsongeschiktheid moeten attesten voortaan minstens om de drie maanden worden verlengd. Hoewel die regel vanuit het oogpunt van opvolging begrijpelijk is, betekent hij wel dat mensen herhaaldelijk een arts moeten raadplegen en administratieve stappen moeten zetten, ook wanneer hun chronische aandoening al bekend en stabiel is. Dat verhoogt bovendien het risico dat mensen onbedoeld hun rechten verliezen, vooral wanneer ze minder vertrouwd zijn met digitale toepassingen of de sociale zekerheid.
Vier op de tien bedrijven hebben moeite met aangepast werk
Het Observatorium wijst ook op de beperkingen van de arbeidsmarkt. Meer dan de helft van de mensen die opnieuw aan het werk gaat, heeft aanpassingen nodig. Tegelijk geven vier op de tien bedrijven aan dat het moeilijk of zelfs onmogelijk is om aangepast werk te organiseren. Uit een ander onderzoek dat in het advies wordt aangehaald, blijkt dat 93% van de bedrijven in 2024 nog geen collectief re-integratiebeleid had uitgewerkt, hoewel dat sinds 2022 verplicht is.
De verantwoordelijkheid kan daarom niet in de eerste plaats bij de patiënt liggen. Het Observatorium vraagt om werkgevers beter te ondersteunen én hen meer verantwoordelijkheid te geven voor preventie, werkplekaanpassingen en het behoud van werknemers. Het benadrukt daarbij het verschil tussen een theoretisch ‘werkvermogen’ en een reële kans op een baan die verenigbaar is met iemands beperkingen.
Vereenvoudigen en beter coördineren
Ook het re-integratietraject blijft versnipperd. Patiënten krijgen te maken met hun behandelend arts, de medisch adviseur, de arbeidsarts, het ziekenfonds, de werkgever en de coördinator voor de terugkeer naar het werk. Het Observatorium stelt voor om die laatste rol te versterken, bijvoorbeeld door er een algemene functie voor dossierbeheer van te maken. Daarnaast pleit het voor een automatische uitwisseling van gegevens tussen zorgverleners, toegang van patiënten tot het TRIO-platform en het schrappen van overbodige informatieverzoeken.
Het succes van de hervorming mag volgens het advies dan ook niet alleen worden afgemeten aan het aantal mensen dat uit de arbeidsongeschiktheid stroomt. Ook de duur van hun werkhervatting en het aantal vermeden hervallen zijn belangrijke indicatoren. Het Observatorium vraagt daarom om de nieuwe maatregelen snel te evalueren, samen met patiënten, zorgverleners en werkgevers, en waar nodig eventuele contraproductieve effecten bij te sturen.