Vriendschapsbanken voor mentale gezondheid
Hoewel we de afgelopen jaren steeds opener lijken te zijn over onze mentale gezondheid, heerst er toch nog altijd een taboe rondom het hebben van mentale problemen. Om dat taboe te doorbreken en de drempel naar mentale zorg te verlagen, ontwikkelde de Zimbabwaanse psychiater prof. dr. Dixon Chibanda in 2006 het model van de Vriendschapsbank. Jaren later heeft dat model zijn werking bewezen; het won vorige week de KBF Africa Prize van de Koning Boudewijnstichting.
In Zimbabwe is er gemiddeld één psychiater per miljoen inwoners. Slechts 0,4% van het nationale gezondheidsbudget gaat naar mentale gezondheidszorg. Ondertussen neemt de vraag naar psychische ondersteuning gestaag toe, aangewakkerd door economische instabiliteit, werkloosheid, druggebruik en de groeiende invloed van sociale media. Het gevolg is een zorgkloof die met klassieke middelen nauwelijks te dichten valt. Bovendien hangt er een hardnekkig taboe rond mentale problemen: wie naar een psychiater of psycholoog gaat, wordt in veel gemeenschappen gestigmatiseerd.
Het is tegen die achtergrond dat dr. Chibanda het model van de Vriendschapsbank ontwikkelde. De kern van het model is eenvoudig: opgeleide vrijwilligers uit de gemeenschap, in de Zimbabwaanse context voornamelijk grootmoeders, bieden probleemoplossende gesprekstherapie aan op een bankje waar mensen op eigen initiatief naartoe kunnen gaan. Geen klinische omgeving, geen witte doktersjas en vooral geen institutionele drempel. Enkel een vertrouwd gezicht en de tijd om te luisteren.
De organisatie 'Friendship Bench Zimbabwe' heeft de afgelopen jaren door heel Zimbabwe bankjes geplaatst. Onder een boom in de schaduw, op een rustige plek naast een kliniek of bij een school; zolang er maar genoeg privacy is. Wanneer een persoon met mentale problemen worstelt, hoeft die alleen maar op het bankje te gaan zitten. Bij aanvang wordt de persoon door de grootmoeder gescreend om symptomen van depressie en angst in kaart te brengen. Ook wordt er gekeken naar mogelijke 'red flags' die kunnen wijzen op suïcide of zelfbeschadiging. In die gevallen wordt de persoon doorverwezen naar gespecialiseerde zorg. De grootmoeders zijn voor deze gesprekken speciaal opgeleid. Volgens de organisatie werden vorig jaar alleen al ruim 334.000 mensen geholpen.
'Eenzaamheid verminderen blijkt minstens even therapeutisch als de gesprekssessies zelf'
– dr. Esther Tumbare
Goedkoop en schaalbaar
“De afgelopen jaren hebben we verschillende klinische studies uitgevoerd om de effectiviteit van het model te meten. Daaruit bleek dat het gelijkwaardige resultaten behaalde in vergelijking met reguliere zorg, maar tegen een fractie van de kosten”, zegt CEO van Friendship Bench Zimbabwe, dr. Esther Tumbare aan Artsenkrant. “Het therapeutische traject omvat één tot zes sessies per cliënt, waarbij we zien dat ruim 85% na afloop daadwerkelijk geholpen blijkt. Daarnaast kunnen deelnemers vrijwillig aansluiten bij een ondersteuningsgroep. In zo’n groep blijven mensen elkaar ondersteunen of starten ze bijvoorbeeld gezamenlijk kleine projecten om inkomsten te genereren, zoals kippen houden of groenten kweken. Maar het belangrijkste is het sociale contact dat ze via deze groepen opbouwen. Eenzaamheid verminderen blijkt namelijk minstens even therapeutisch als de gesprekssessies zelf.”
Naast de toegankelijkheid, blijkt ook de lage kostprijs een belangrijk voordeel te zijn, omgerekend zo’n negen euro per persoon. “De grootmoeders zijn gemotiveerde vrijwilligers die een kleine vergoeding ontvangen van de overheid. Ook hoeven er geen nieuwe zorgstructuren te worden opgezet; er hoeft enkel een bankje op een toegankelijke, veilige plek te worden neergezet. Die combinatie van lage kostprijs en brede toegankelijkheid maakt het model haalbaar, ook in contexten met beperkte budgetten.”
Officiële erkenning
Inmiddels is Vriendschapsbank actief in alle tien provincies van Zimbabwe. Eind 2024 nam de Zimbabwaanse overheid het officieel op in haar nationale gezondheidsstrategie, en in sommige regio's neemt ze de organisatie volledig over. En ook internationaal groeit de interesse: “We zijn momenteel in gesprek met gezondheidsmedewerkers uit Duitsland, de VS en Groot-Brittannië. Uit ons onderzoek blijkt namelijk ook dat het model gemakkelijk aan te passen is aan uiteenlopende culturele contexten, mits de kernprincipes (gemeenschapsverankering, laagdrempeligheid en evidence-based werken) behouden blijven.”
Als bevestiging van de veelbelovende resultaten, ontving het project vorige week de KBF Africa Prize, de jaarlijkse prijs van de Koning Boudewijnstichting voor Afrikaanse organisaties die een duurzame bijdrage leveren aan de levenskwaliteit op het continent. Het project werd uit een groep van bijna 900 kandidaten geselecteerd, door een commissie van 12 internationale experts. “De prijs is de ultieme bekroning van ons werk. Uit de uitstekende resultaten en relatief lage kosten, kunnen we afleiden dat de vriendschapsbanken een duidelijke aanwinst kunnen zijn binnen de geestelijke gezondheidszorg", besluit Tumbare.
