Pessimisme in theorie, optimisme in de praktijk

Wat kunnen pediaters doen aan de gevolgen van klimaatverandering?

Het winternummer van het Belgian Journal of Paediatrics staat in het teken van klimaatverandering. Verschillende auteurs beschrijven de impact ervan op de gezondheid van kinderen, gezinnen en toekomstige generaties, en roepen op tot concrete acties.

“Klimaatverandering is niet langer een toekomstscenario; in België ervaren we de gevolgen ervan nu al”, schrijven samenstellers Els Duval en Mark Wojciechowski. “Hete zomers die record na record breken, overstromingen, luchtvervuiling in onze steden en langs drukke verkeersaders: dit alles beïnvloedt de wereld waarin onze kinderen vandaag opgroeien. Als kinderartsen kunnen we dit niet negeren”.

Laura Reali en Ann De Guchtenaere wijzen er in hun bijdrage op dat kinderen veel vatbaarder dan volwassenen zijn voor de gevolgen van de klimaatverandering. Door hun hogere ademhalingsfrequentie en smallere luchtwegen zijn ze bijvoorbeeld gevoeliger voor luchtverontreiniging, en hun nog niet volledig ontwikkelde thermoregulatie maakt hen kwetsbaar voor hittestress.

Een miljard kinderen blootgesteld aan klimaat- en milieurisico's

Klimaatverandering wordt daarom nu al erkend als de belangrijkste wereldwijde bedreiging voor de gezondheid van kinderen en een belangrijke oorzaak van ongelijkheid. Volgens de Children’s Climate Risk Index van UNICEF zijn ongeveer een miljard kinderen blootgesteld aan klimaat- en milieurisico's, waaronder hittegolven, luchtvervuiling, overstromingen, waterschaarste en door vectoren overgedragen ziekten.

Ook in West-Europa en België komen extreme hittegolven steeds vaker en intenser voor, en luchtvervuiling blijft een hardnekkig probleem: in steden als Brussel en Antwerpen ademen kinderen dagelijks lucht in die rijk is aan fijnstof, wat hun gezondheid beïnvloedt.

Reali en De Guchtenaere wijzen ook op een fundamenteel onrecht: kinderen treft geen schuld voor de klimaatverandering, terwijl ze wel hun hele leven blootgesteld zullen worden aan de gevolgen ervan. Bovendien dragen de landen waar kinderen het meest risico lopen slechts een klein deel bij aan de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen, terwijl landen met een hoge uitstoot relatief minder kwetsbaar zijn.

Er is nog hoop

Toch is dit themanummer geen verhaal van hopeloosheid, schrijven Duval en Wojciechowski. “De echte kans ligt in wat we hier doen, in onze gemeenschappen, onze ziekenhuizen, onze consultaties en ons beleid."

"Belgische kinderen kunnen niet kiezen welke lucht ze inademen of welk klimaat ze erven, maar wij kunnen wel kiezen welke systemen we om hen heen bouwen. We kunnen de overheid vragen om nationale hitteactieplannen en ondertussen ouders duidelijke richtlijnen geven over hoe ze kamers veilig kunnen koelen en hoe ze tekenen van hittestress kunnen herkennen."

Belgische kinderen kunnen niet kiezen welke lucht ze inademen of welk klimaat ze erven, maar wij kunnen wel kiezen welke systemen we om hen heen bouwen.

"Via onze beroepsorganisaties kunnen we de stem van kinderen zijn in het klimaatbeleid", zeggen Duval en Wojciechowski. "Dit houdt in dat we pleiten voor maatregelen voor schone lucht, groenere schoolomgevingen, klimaatbestendige kinderopvang en sociaal beleid dat kwetsbare gezinnen beschermt."

Pediaters kunnen dus een belangrijke rol spelen in de mitigatie van klimaatverandering en in het vergroten van het bewustzijn hierover. Laura Reali en Ann De Guchtenaere geven in hun artikel meteen al een reeks praktische en direct toepasbare tips op drie domeinen.

1. Klinische zorg en medicatiegebruik

• Medicatiebeheer en rationeel voorschrijven. Voer periodiek korte audits uit van voorschrijfpatronen (antibiotica, inhalatoren, geneesmiddelen). Verminder overbehandeling waar klinisch verantwoord (antibioticabeheer).
• Denk na over de keuze van een inhalator voor astma. Waar klinisch gerechtvaardigd en na gezamenlijke besluitvorming met de patiënt/familie, kunnen drijfgasvrije inhalatoren (DPI's) of opties met een lagere GWP de CO₂-voetafdruk van inhalatiebehandelingen aanzienlijk verkleinen. Gebruik de bestaande hulpmiddelen voor besluitvorming (NICE/NHS-richtlijnen) en zorg ervoor dat patiëntveiligheid en inhalatievaardigheden prioriteit blijven. Lever gebruikte inhalatoren in voor correcte verwerking (niet bij het huishoudelijk afval)
• Voorkom verspilling van medicijnen. Geef alleen de dosis/hoeveelheid die nodig is; stimuleer hergebruik van ongeopende voorraad binnen de richtlijnen; implementeer veilige retour- en vernietigingsroutes via de apotheek.
• Vaccinatie en preventie. Optimaliseer vaccinatieprogramma's en preventieve zorg: dit voorkomt ziekten, ziekenhuisopnames en daarmee indirecte CO₂-uitstoot van zorgtrajecten.

2. Afval, verbruik en vervuiling

• Verminder het gebruik van wegwerpproducten waar veilig. Evalueer klinische procedures waarbij herbruikbare instrumenten (autoclaveerbaar) veilig en kosteneffectief kunnen worden toegepast. Begin met een klein pilootproject (bijv. in een polikliniek).
• Netwerk, en kijk verder dan de muren van uw eigen ziekenhuis. Er bestaan goede (inter)nationale voorbeelden, zoals in Nederland, waar ouders geen operatiepakken en -mutsen meer hoeven te dragen wanneer ze hun kind even begeleiden in de operatiekamer.
• Voer geneesmiddelen en chemische afvalproducten correct af. Zorg voor duidelijke protocollen en zichtbare instructies voor het veilig innemen van overgebleven geneesmiddelen en gebruikte inhalatoren; train het receptie- en afvalbeheerpersoneel.
•  Slim afvalscheidingssysteem. Plaats duidelijk gescheiden afvalstromen (besmettelijk, farmaceutisch, recycleerbaar, restafval) met eenvoudige instructielabels op de werkplekken.
• Verminder energie- en waterverbruik. Kleine maatregelen: ledverlichting, optimalisatie van de thermostaatinstellingen, timers op apparaten, waterbesparende kranen in wachtruimtes. Deze acties zijn goedkoop en kosteneffectief met een snel rendement op de investering.

3. Team, educatie en beleid

• Stel een ‘groen team’ samen. Stel een klein team (2-4 personen) aan dat 'quick wins' identificeert, klein begint en successen meetbaar maakt.
• Educatie van patiënten en families. Integreer korte berichten in consultaties: waarom oude inhalatoren moeten worden ingeleverd, veilig medicijngebruik en eenvoudige tips om energie/grondstoffen te besparen.
• Teleconsultatie waar nodig. Gebruik teleconsultaties voor routinecontroles wanneer een fysiek onderzoek niet nodig is – dit vermindert verplaatsingen en dus de uitstoot. Zorg ervoor dat kwetsbare families niet worden uitgesloten.
• Rapportage en monitoring. Meet en rapporteer op basis van eenvoudige indicatoren: aantal onnodige voorschriften, ingeleverde inhalatoren en afvalreductie. Korte, datagestuurde cycli ondersteunen continue verbetering.
• Belangenbehartiging en samenwerking. Werk samen met lokale apotheken, duurzaamheids-/omgevingsprogramma's van ziekenhuizen en overheden om systeemverbeteringen te ondersteunen (bijv. groene logistiek, duurzame inkoop).

 Een cultuuromslag is nodig

In zijn bijdrage benadrukt Frank Raes dat klimaatverandering een ethisch probleem is dat ons dwingt fundamentele politieke vragen te beantwoorden. Het oplossen van de klimaatcrisis vereist niet alleen wetenschappelijke kennis, technologische innovaties en verantwoorde financiële investeringen, maar ook een veel bredere culturele verandering.

"We hebben een wereldwijd gedeeld verhaal nodig waarin respect voor iedereen en alles centraal staat. Daarvoor hebben we niet alleen wetenschappers, ingenieurs en ondernemers nodig, maar ook allerlei verhalenvertellers en opvoeders, politici, filosofen, ... en last but not least: kunstenaars."

Opgeven en nietsdoen is geen optie, en als je erover nadenkt, is het alleen door te handelen, door in actie te komen, dat je een sprankje optimisme voor een betere wereld kunt behouden.

Raes geeft toe dat die boodschap misschien naïef klinkt in tijden waarin regeringen wetenschappelijk onderzoek aanvallen, noodzakelijke mondiale instellingen ondermijnen, en economische chantage en regelrecht geweld gebruiken.

"Toch is opgeven en nietsdoen geen optie, en als je erover nadenkt, is het alleen door te handelen, door in actie te komen, dat je een sprankje optimisme voor een betere wereld kunt behouden: pessimisme in theorie, optimisme in de praktijk", stelt Raes.

Het volledige nummer is hier te lezen.